تاریخچه کامل هاراگیری در ژاپن قسمت دوم
روش ها و
آداب “هاراگیری”
“هاراگیری”به مانند مراسم چای
خوری ژاپنی آداب و روش های مخصوص به خود دارد. از نوع نشستن و لباس پوشیدن گرفته تا
طرز بریدن شکم. در “هاراگیری” نخست قسمت پایین ناف را به صورت افقی می درند. آنگاه
یک برش عمودی دیگر انجام می دهند. ولی اکثراً تاب و توان شخص “هاراگیری”
کننده تا این مرحله دوام نمی آورد. گفته می شود بسـیاری از اشـخاص با
دریـدن گلویـشان زودتر جانشـان را از دسـت می داده انـد. هـمین طتولانی شـدن
و دردناک بودن”هاراگیری”
کننده ها باعث شده است تا راهی برای خاتمه دادن به عذاب و اذّیت جسمی آنان اندیشیده شده و فردی را جهت
گردن زنی “هاراگیری” کننده ها بگمارند. این افراد تمام کننده نامیده می شوند. به غیر
از تمام کننده ها، یک نفر برای نظارت و کنترل بر “هاراگیری” و یک نفر
دیگر جهت حمل شمشیر برای “هاراگیری” کننده وجود داشته است. البتّه تمام کننده ها
در دورۀ جنگ های صدساله و بعد از آن در اوایل دورۀ ادو وجود نداشتند و
بعداً در اواسط دوره “ادو”،(
قرن ۱۸ میلادی ) برای کمک به “هاراگیری” کننده ظهور یافتند.
در این دوره به چهار طرف شخص یا
بادبزن های ژاپنی و یا شمشیر چوبی گذاشته می شده است. و تا شخص دراز شده بادبزن و یا
شمشیررا بردارد گردنش زده می شده است. از قبل شخص “هاراگیری” کننده می تواند با
تمام کننده خود صحبت کرده و زمان گردن زنی خویش را به وی تفهیم کند.چراکه
چگونگی گردن زنی یک سامورایی به آبرو و حیثیـّت وی بستگی مستقیم دارد.
مناسبترین محل انجام “هاراگیری”
در حیاط معابد بوداییست. (عموماً در ژاپن، معبد بودایی برای مراسمات مربوط به مرگ و آخرت
، و معابد شینتو استفاده دنیوی دارند) گاهی در حیاط سرور هر جنگجویی بوده است.
در صورتی که جنگجویی طبقۀ اجتماعی بالاتری نداشته باشد، “هاراگیری” را در
محوطه زندان انجام می دهد. افرادی غیر از طبقۀ جنگجویان نیز حق انجام ”
هاراگیری” را نداشته اند
هر فردی که تکلیف به انجام
“هاراگیری” می شود، قبل از آن آب تنی کرده جسم خود را تطهیر می کند. سپس موهاس سرش را برعکس
معمول می بندند. لباس” کیمونوی
” هاراگیری کننده زرد کم رنگ به نشانۀ پاکی با یقۀ کوتاه بوده تا
گردن زنی اش به راحتی انجام
پذیرد. محل بستن بند لباس به مانند کفن ، در جلو و در قسمت چپ بوده است. نوع گردن زنی تمام
کننده نیز آداب خاص خود را داشته است و منطقه به منطقه ژاپن نیز دارای تفاوت اندک
در اجرای این مراسم بوده است.هنگام انجام این مراسم، اطرافیان شخص جوّ را
برای هاراگیری شخص آماده می کنند. و چنان حالتی به خود می گیرند گویی که
شخص “هاراگیری”کنده، دیگرمرده است. فرد “هاراگیری”کننده می تواند تمام
کننده خود را خودش انتخاب کند. قبل از “هاراگیری”غذای ژاپنی با “هاشی”(چوب غذا
خوری) سرو می شود. همۀ
این آداب با سکوت به نشانۀ احترام به فرد” هاراگیری” کننده همراه است.
دو فرش “تاتامی”به شکل حرف⊤ برای نشستن فرد “هاراگیری” کننده پهن می کنند. سمت نشستن هاراگیری کننده به شمال یا به طرف
غرب است. به هاراگیری کننده قبل از انجلم هاراگیری،در پیاله ای “ساکه” تعارف می
شود. دو بار پیاله پر می شود و هر بار فرد “هاراگیری” کننده با دو جرعه ساکه
را می نوشد. نوشیدن با یک جرعه به معنای حرص و طمع است.و نوشیدن با سه
جـرعه به نشانۀ شکّ و
تردید. دوبار پروخالی شدن پیاله
، و هر باردوجرعه نوشیدن آن جمعاً چهار جرعه به معنی مرگ است. تلفظ چهار (شی) در زبان ژاپنی با
تلفظ مرگ (شی) یکسان است.
سپس شعر واکا (دارای هجاهای
۵،۷،۷،و۵) با مضمون غم و اندوه ناشی از گذر عمروزندگی خوانده می شود. بعد “هاراگیری”
انجام می شود. درمواقعی که “هاراگیری” کننده خیلی جوان و یا سرکش باشد، حتی تمام
کننده فرصت دریدن شکمش را نیز به وی نمی دهد.پس از آن که کار هاراگیری
به اتمام رسید ، بازرس که در طول انجام مراسم شمشیر به کمر حاضر است، مامور
می شود تا جسد را بازرسی کرده و “هاراگیری” وی را تایید کند.
نوع دیگری از “هاراگیری ” وجود
دارد که در آن تمام کننده ای در کار نیست. این نوع دریدن شکم ، “جونشی گیری” یعنی مرگ پاک نام
دارد.فرد مدتی بعد از دریدن شکم خود به خاطر خونریزی جان خود راازدست می
دهد. در این نوع “هاراگیری”
که آمیخته به احساسات و باورهای دینیست، فرد به خاطر از دست دادن سرور و بالامقام خود دست به خودکشی می
زند. و با این کار وفاداری خویـش را به وی نشان می دهد. معروفترین نمونۀ این نوع
خودکشی ، “هاراگیری” ژنرال
“نوگی” بعد از مرگ امپراتور “می جی” در سال ۱۹۱۲ است.در این نوع “هاراگیری” سه هدف عمده می تواند دنبال شود.
۱- اعلام
وفاداری به بالامقام خود
۲- خودکشی
یاران و همرزمان نزدیک و به نوعی احساس وظیفه در هم سرنوشت بودن
با بقیّه.
۳- جهت
کسب آبرو و منافع برای فرزندان و بازماندگان.
چنانکه دیده می شود، فاصلۀ بین
مرگ و زندگی برای یک سامورایی اندک است. اندیشۀ مرگ هر لحظه از اخلاق زندگی سامورایی هاست. در
کتاب “هاگاکوره” (۱۷۱۶) که درباره راه و رسم سامورایی توضیحاتی مفصل ارائه
شده، درباره هـر زمان اندیشیدن به مرگ آمده است:
« اندیشۀ مرگ ناخواسته هر روز
باید مد نظر قرار بگیرد.وقتی که جسم در تفکر و آرامش است هر سامورایی باید به این فکر کند
که احتمال دارد جسـمش را تـیری بدرد، شمشـیری به دو نیم کند، طعمۀ امواج دریا
شود، در شعلۀ آتـش انداخته شود، با تندر زده شود، با یک زلزلۀ ناگهانی
مرگش فرا رسد، از پرتگاه بلندی بیافتد، بیماری جاـنش را بگیرد و بالاخره
در سوگ فرمانده خـود دسـت به “هاراگیری ” بزند. اندیشـۀ مـرگ هر روز بایـد
در ذهن یک سـامورایی زنده باشد.»
باید اندیشۀ مرگ همیشه همراه
سامورایی باشد. وقتی که مرگ واقعیتی اجتناب ناپذیر است، بهتر است که در حد توان
تحت ارادۀ خویش باشد
نتیجه گیری
جامعۀ ژاپن امروزی سالانه شاهد
خودکشی بیش از سی هزار نفر است. در سال ۲۰۰۶ خودکشی دسته جمعی ۷ نفر از جمله مادر یک کوک
خردسال جامعۀ جهانی را در بهت و حیرت فرو برد. اگرچه امروزه دیگر سامورایی ای وجود
ندارد تا “هاراگیری” کند،
امّا تحقیق بر روی “هاراگیری” و نوع اجرا و کارکرد آن در تاریخ ژاپن،
می تواند ما را به جنبه های
مختلف فرهنـگ ژاپن آشـنا سـازد.همـچنین با تـوجه به تـداوم طـولانی این مـنش در تاریـخ
جامعـۀ ژاپـن، درک تاثیرات روحیّات حاکم در طول تاریخ را بر جامعۀ امروزی ژاپن
میسّر می سازد.
التزام اخلاقی موجود در جامـعۀ
ژاپن که در اصطلاح “گیری” گفته می شود بیشـتر مواقع فرد را بر خلاف میل باطنی خود ناچار به
انجام فعل می کند.موارد
۱و ۲ که در بالا ذکر شد نمونۀ قابل ذکرگردن نهادن فرد به “گیری” و
انجام عملی است که نتیجۀ عملکرد
مستقیم خود نیست.در زندگی در چنین جامعه ای الـتزامات خاص خود را می طلبد.نه تنها در
“هاراگیری” بلکه در بسیاری از آداب و رسوم ژاپن “گیری” حاکم است.و باورهای جامعۀ
ژاپن را تحت تاثیر مستقیم خود قرار می دهد. “گیری” همراه با باورهای
آغشـته به اعتقادات مذهبی “هاراگیری” را از دید یک ژاپنی یک ارزش اجتماعی تلقی می
کند که نشان دهندۀ اعتقاد راسخ ،روحیۀ وفاداری ،ایمان و شـجاعت است.و به
عنوان راه رستگاری و پاک کردن گناهان دنیوی دارای ارزش معنوی است.
بنابراین چنانکه دیده می شود،
فرهنگ ژاپنی با دید زیبا شناختی و ارزشی نسبت به “هاراگیری” نگاه می کند و نه تنها فرد
“هاراگیری” کننده را مزمـّت نمی کند بلکه با دیدۀاحترام و تکریم نگاه می کند.این نوع
نگاه از آنجا نیز ناشی می شود که در فرهنگ ژاپنی افرادی که از جایگاه ضـعف بر
خوردارند بیشتر مورد حمایت معنوی و همدردی قرار می گیرند. چنانکه در هایکوهای “کوبایاشی ایس سا”(۱۸۲۷-۱۷۶۳) این نوع دید به خوبی
نمایان است. دو نمونه از شـعرهای “ایس سا” را در زیر می آورم . دراین شعر
ها”ایس سا” نسبت به عناصر ضعیف همدردی و حمایت روحی خود را نشان می دهد.
« قورباغۀ لاغر!
دعوا را نباز!
ایس سا پیش توست.»
یا در شعری دیگر بچه گنجشکی را
مورد خطاب قرار می دهد که سر راه سامورایی های سواربر اسب، دانه می چینند.
بچه گنجشک، بچه گنجشک!
از سر راه برو کنار
اسبها می آیند.
زیبا شناختی “هاراگیری” و به طور
کلّی مذموم نشناختن خودکشی در جامعۀ ژاپن نیز می تواند ناشی از چنین بینشی باشد.فردی که
زندگی اش را از دست می دهد مورد ترحّم واقع می شود. در چنین پیـشامدهایی اگرچه
فرد گناهکار هم باشد بعد از مرگش به بدی یاد نمی شود. شاید روحیّه فداکاری
و شجاعت سامورایی هایی که دست به “هاراگیری” می زنند سالیان سال زبانزد
خاص و عام باشد.
در زبان ژاپنی اصطلاحات زبانی
زیادی راجع به دانستن شکم به عنوان درون دل آدمی وجود دارد.اصطلاحاتی چون«شکم دریده صحبت
کردن» به معنای «بی پرده سخن گفتن»، یا «شکم سیاه » به معنای«بدخواه» از گونه اند.
“نیتوبه اینازو” (۱۹۳۳-۱۸۶۳)در
کتاب “آیین جنگاوری”(۱۹۰۰) در مورد علت زیباشناختی “هاراگیری” در فرهنگ و باورهای ژاپنی می
نویسد:
«بر اساس علم طبّ قدیـم، باور بر
این بوده است که شکم جایگاه روح، دل وعشق آدمی است.» دریدن شکم نیز به عنوان باز کردن
دل و نشان دادن درون خویش از این باور نشاءت گرفته است.»
سخن آخر اینکه “هاراگیری ” با
خودکشی های معمول تفاوت دارد. از این جهت که انگیزه های خودکشی بیشتر به خاطر بیزاری از دنیا و خلاص
شدن از درد و رنج موجود در این جهان است.ولی انگیزه های “هاراگیری”با
شرافـت، شجاعت و فداکاری فرد”هاراگیری” کننده ارتباط پیدا می کند.
اطلاق لفظ خودکشی به “هاراگیری”
به بار ارزشی ای که این کلمه در فرهنگ ژاپن دارد لطمه می زند.
بهنام جاهدزاده
پژوهشگر و کارشناس مسائل ژاپن
فارغ التحصیل کارشناسی ارشد
ادبیّات ژاپن از دانشگاه کیوتو
منابع
- “مای هیمه” (۱۹۶۸)موری اووگای.
-”چرا ژاپنی ها هاراگیری می
کنند” (۱۹۹۴) چیبا توکوجی
- “سامورایی : دنیای
جنگاوری”(۲۰۰۳) استفان تورن بال
- صحبتی درباره”هاراگیری” سه سو.
- “آیین جنگاوری”(۱۹۰۰) “نیتوبه
اینازو” (۱۹۳۳-۱۸۶۳)
http://homepage1.nifty.com/SEISYO/sepuku.htm
-”راهنمای علم”(۱۸۶۷) “فوکوزاوا
یوکی چی” (۱۹۰۱-۱۸۳۵)